Beeldvorming van Arbeid in Soaps

Soaps stellen de kwestie van de hoge cultuur versus massacultuur. In de theorie over soaps is het werk van Ien Ang over Dallas van grote invloed geweest. Oorspronkelijk was het onderzoek een scriptie aan de Universiteit van Amsterdam, maar het werk is in boekvorm verschenen en in het Engels vertaald. Het stamt uit 1985. Het is een poging om het plezier te begrijpen dat mensen beleven aan het kijken naar Dallas. Wat Ang toen beschreef was een doorbraak in de arrogante verwerping, die in linkse kringen heerste, over het kijken naar soaps. [ Ang, Ien (1985). Het Geval Dallas. Amsterdam: SUA ]

De redenen die door Ang beschreven werden om naar soaps te kijken, gelden nog steeds. Heel veel mensen kijken naar Thuis, Familie en Mooi en Meedogenloos. De kijkers kennen de personages, zij voelen zich als het ware beter als zij de vertrouwde personen weer eens gezien hebben, zij voelen mee met de levenslijn en de dagelijkse gebeurtenissen, zij hebben hun favorieten, zij zijn gehecht aan de omstandigheden waarin ze kijken (die van allerlei aard kunnen zijn: een moment voor zichzelf, of een moment dat steeds gedeeld wordt met anderen, alleen tijdens het strijken, nog even kijken en dan slapen). De soaps zitten ingebed in rituelen, en bieden troost en plezier.

In vele populaire soaps zijn sterke vrouwen te zien. In de grote Amerikaanse soaps zijn het geen vrouwen die gemakkelijk tot je vriendenkring zullen behoren (Miss Elly uit Dallas, Angela Channing uit Falconcrest, Alexis Carrington uit Dynasty en Stephanie Forrester uit The Bold and The Beautiful). Ze zijn stevige dames. Sterke oer-moeders, met stevige dochters en schoondochters, en hier en daar een zwart schaap. In de Vlaamse soaps gaat het niet om rijke dynastieën, maar dat maakt de vrouwen in de Vlaamse soaps niet minder ondernemend en werkzaam. Als er ergens op televisie rolmodellen te vinden zijn, dan is het wel in soaps. Zo is het ook in Thuis, de populaire soap van VRT.

We keken in de context van onderzoek over beeldvorming naar THUIS, en we letten speciaal op de wijze waarop ‘werken’ wordt voorgesteld.

De politieke correctheid

De meeste soaps (ook de Amerikaanse) letten goed op met de politieke gevoeligheden van het ogenblik. Het is ook in THUIS het geval. Zo zien we in dat

• er ongeveer evenveel mannen als vrouwen aan bod komen. Het is duidelijk dat er een evenwicht wordt nagestreefd.
  
• er ook enkele allochtonen in het verhaal voorkomen.
  We zouden van alibi-allochtonen kunnen spreken, zoals er in sommige gevallen sprake is van excuus-Truzen, als er op angstvallige wijze een vrouw in een bepaalde rol of functie wordt ingeschreven:
  
  • er is de brave man van Marokkaanse afkomst, Mo, met een mooi geïntegreerde dochter Aisha.
  • Een groep zigeuners komt in de buurt langs, zorgt eerst voor wat wantrouwen, maar geeft vervolgens aanleiding tot feesten en samenzijn. De vooroordelen worden afgebroken.
  • Een betrouwbare en werkzame Pool speelt een belangrijke rol in het verhaal en wordt een vertrouwde figuur in THUIS.
    
• Beeldvorming van ouderen schiet in de meeste televisieprogramma’s tekort: er zijn weinig ouderen op televisie en ze komen zelden goed uit de verf.
  In THUIS is dat anders: ouderen worden in het scenario ingeschreven en zijn fit en parmantig. Niet enkel de tachtigers (Nand Buyl en Paul Sémer, welbekend bij het Vlaamse publiek), maar ook de jongere ouderen, die meestal ook niet zoveel aanwezig zijn in het televisiebeeld., zijn er in THUIS in grote getale.
  
• Verliefdheid, sex, relaties, het is ook iets voor ouderen, van allerlei leeftijden. Het zijn zeker niet enkel de tieners en de jonge nestbouwers die relaties aangaan in de verhaallijn van THUIS. Het scenario brengt niet enkel de rijpere burger in beeld, maar het verandert ook de beeldvorming ervan.
  
• Mensen van verschillende socio-economische groepen komen voor in THUIS en zij hebben onderling contact. Er zijn weinig klassebarrières merkbaar.
  De onderlinge contacten zijn wellicht gemengder dan dit in de werkelijkheid is. De draaischijven van de contacten zijn goed gekozen om het toch geloofwaardig te maken: een dokterspraktijk, een taverne en een kapsalon brengen allerlei mensen bij elkaar.
  
• Het is een algemeen verschijnsel dat in de scenario’s van soaps brandende maatschappelijke problemen worden ingeschreven, zodat er via de soap informatie over verspreid kan worden aan een breed publiek. Soaps maken maatschappelijke problemen en individuele tragiek bespreekbaar. In THUIS is er zo bijvoorbeeld: Kasper die gepest wordt, Jenny die heeft af te rekenen met borstkanker, zelfmoord en alcoholisme zijn realiteiten in de kleine gemeenschap.
  

Vrouwen

Marianne

Ze is wel niet zo rijk en zo extravagant als Stephanie Forrester uit The Bold and The Beautiful , maar ze heeft wel dezelfde functie in het verhaal.
Ze bedisselt alles. Ze steekt steeds overal haar neus in, is sterk en ondernemend, en niet door iedereen geliefd. Marianne is, net zoals Stephanie, ook niet helemaal betrouwbaar, maar ze kan iets doen bewegen en helemaal slecht is ze ook niet.

Huisdokter

THUIS is geen doktersfeuilleton, maar een huisdokterspraktijk speelt toch een belangrijke rol in het verhaal. En ook (jonge)vrouwen zijn betrouwbare huisdokters.

Alle vrouwen werken.

De vrouwen in THUIS hebben diverse beroepen. Zij hebben geen conventionele hoge functies, maar ze zijn wel allemaal aan het werk.
Vaak zijn dat zorgende beroepen, maar ondernemen is niet uitgesloten.
Het werk zondert vrouwen niet af van de continuïteit van het dagelijks leven. De beroepen zijn van die aard dat de vrouwen ‘beschikbaar’ blijven. Ze leven, ondanks en zelfs juist door hun werk, met een open deur en een luisterend oor voor iedereen die daar behoefte aan heeft.

Stereotiepe relaties

We zien een zeer traditionele relatie tussen Frank en Simonneke. Hij is een vervelende, roepende en vloekende man en zij blijft er aan verhangen. Hoe vervelend de man ook is (de acteur zegt zelf regelmatig dat Frank onuitstaanbaar is en dat zal blijven), het publiek blijkt ervan te houden. Hij is een dwaze macho, die iedereen tegensteekt en toch populair is.

Werken

• Dokters staan centraal en we zien dat het hard werken is.
  
• Ter Smisse - een taverne, waar men voor en achter de toog kan kijken - is de draaischijf van de kleine gemeenschap. Zulke taverne of café is een klassiek motief voor een soap. Het brengt in Vlaanderen herinneringen naar boven aan Het Pleintje uit de jaren tachtig. Vele reeksen zijn op het zelfde principe gebaseerd. F.C. De Kampioenen draait vanaf een café, in East Enders is het niet anders en de cafetaria in Neighbours vervult al jaren dezelfde functie.
  In een café moet gewerkt worden: pintjes worden getapt, de mensen worden bediend, de afwas wordt gedaan, de zaak gekuist, snacks moeten worden voorbereid. We zien het allemaal gebeuren, terwijl de verhalen worden verteld.
  
• De loodgieterij
  Via het loodgietersbedrijf laat men de zorgen zien van de kleine ondernemer. De secretaresse is een realistische functie voor een centrale vrouw. Zij kan tonen hoe onmisbaar ze is. De stielmannen krijgen waardering. De loodgieterij blijkt ook een interessante plaatselijke werkgever te zijn.
  

Sensatie

Er moet wel iets bijzonders gebeuren, het leven van elke dag is niet genoeg voor een soap. Er gebeuren in THUIS heel was dingen die het dagelijkse leven overstijgen.

• Een wonderbaarlijke genezing:
  Marie is jarenlang blind, maar het gaat over, als je de juiste inzet en de juiste specialist hebt. Na jaren weer kunnen zien blijkt een minder grote shock te zijn dan de onschuldige kijker zou vermoeden. De sociale omstandigheden er om heen worden belangrijker voorgesteld dan het al dan niet kunnen zien.
  
• Moorden
  In de meeste mensenlevens komt moord en doodslag niet voor, maar de mensen in THUIS worden er regelmatig mee geconfronteerd. Een moord kan gebeuren, in het dagelijks leven van gewone mensen in een soap. Als getuige, als familielid van het slachtoffer, of als dader.
  
• Vaderschap
  Een kind heeft een vader, maar het is de vraag wie dat is. Hier en daar een kind met een vraagteken, hier en daar per ongeluk een kind waarvan het jarenlang onduidelijk is wie de vader is, het kan tot tranen leiden maar niet tot verbazing.
  
• Lost in the City
  Frank kan best een tijdje verdwenen zijn, in de goot, verdwaasd en verdwaald. Tenslotte overkwam het Stephanie Forrester ook, zij het in een grotere stad.

Relaties

Niemand is monogaam, iedereen heeft de ene relatie na de andere. Het gaat wel steeds over verliefdheid en houden van. Aan verliefdheid kan men niets doen. Zo komen er allerlei soorten kinderen. Dat is altijd zo geweest, want de kinderen zijn al groot.

Mensen en emoties worden getoond op alle leeftijden. Het gaat hier niet enkel over de liefdesperikelen van jongeren. De THUIS-kijkers zijn getuige van relaties op rijpe en latere leeftijd.